İran milli valyutası rialın sürətlə ucuzlaşması ilə əlaqədar kütləvi etiraz aksiyalarına bürünüb. Yeni il ərəfəsində Tehranda başlayan hökumət əleyhinə etirazlar digər şəhərlərə də sirayət edib və təhlükəsizlik qüvvələri ilə toqquşmaya çevrilib, nəticədə insan tələfatı var. Etirazların genişlənməsindən ehtiyatlanan hakimiyyət etirazçıların rejimin dəyişdirilməsi ilə bağlı çağırışlarına baxmayaraq, sərt tədbirlər görməkdən çəkinir.

Prezident Məsud Pezeşkian onların tələblərini qanuni adlandırıb və maliyyə sektorunda geniş islahatlar aparacağını vəd edib.

Bu arada İranın ali rəhbərliyi ABŞ prezidenti Donald Trampa xarici müdaxilə cəhdlərinə qarşı xəbərdarlıq edərək, “müdaxilə əlini kəsməklə” hədələyib.

Reyting.az xəbər verir ki, bu barədə “Kommersant” yazıb.

Rusiya nəşrinin təhlilində qeyd olunur:

1979-cu ilin fevralında elan edilmiş İran İslam Respublikası 47-ci ildönümü ərəfəsində siyasi institutlarının gücü, vətəndaş cəmiyyətinin dayanıqlılığı və “İslam demokratiyası” modelinin özünün sınağından keçir.

Ölkəni bürüyən hökumət əleyhinə etirazlar dekabrın 29-da Tehranda kiçik biznes sahiblərinin etirazları ilə başlayıb. Həmin gün milli valyuta olan rialın son çökməsinə, topdan və pərakəndə qiymətlərin nəzarətsiz dəyişməsinə etiraz etmək üçün İslam Respublikası küçəsinə toplaşan dükançılar qısa müddətdə İran cəmiyyətinin ən səs-küylü təbəqəsinin - gənclərin, o cümlədən paytaxt universitetlərinin tələbələrinin dəstəyini qazandılar.

Dekabrın 30-u və 31-də İran paytaxtının müxtəlif rayonlarında hökumət əleyhinə etirazlar səngimədən davam edib, onların episentri Tehran ətrafı Malard qəsəbəsinə keçib və burada qonşu şəhərlərdən etirazçılar toplaşmağa başlayıb. Malarddakı etirazlar polislə toqquşmaya çevrilib, bu zaman 30-a yaxın etirazçı saxlanılıb.

“Fars” agentliyinin məlumatına görə, yanvarın 1-də Çaharmahal əyalətinin Lordeqan şəhərində baş verən qarşıdurmalar zamanı azı iki nəfər həlak olub.

"Polis gözyaşardıcı qazdan istifadə edib, bəzi etirazçılar isə silah gəzdiriblər. Bəziləri polisə atəş açmağa başlayıb, bir neçə polis əməkdaşı yaralanıb", - “Fars” xəbər agentliyi bildirib.

“Press TV” İranın İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusuna (“Sepah”) bağlı “Bəsic” təşkilatının üzvünün qərbindəki Kuhdəşt şəhərində öldüyünü xəbər verib.

“Təsnim” agentliyi həmçinin qərbdəki Kirmanşah şəhərində əldəqayırma partlayıcı qurğular və molotov kokteylləri hazırlayan bir qrup şəxsin həbs olunduğunu bildirib.

Ölkənin müxtəlif bölgələrində baş verən iğtişaşlar zamanı etirazçılar Qurani-Kərimi və dövlət bayrağını yandırıb, məscidlərə hücum edib, İranın güc piramidasının zirvəsində prezidentin üstündə dayanan İslam İnqilabının Rəhbəri Ayətullah Xamnəiyə qarşı hədələr səsləndiriblər.

Sanksiya müharibəsi və həyat səviyyəsinin durmadan aşağı düşməsi səbəbindən illərdir formalaşan İran cəmiyyətində etiraz əhval-ruhiyyəsi ötən il maliyyə siyasətindəki ciddi səhv hesablamalar və böhranın nəticələrini operativ şəkildə aradan qaldıra bilməyən və onun sosial xərclərini minimuma endirə bilməyən hökumət, mərkəzi bank rəhbərliyi və parlamentin razılaşdırılmamış hərəkətləri səbəbindən daha da pisləşib.

Son bir neçə ayda rial 2024-cü ilin dekabr ayı ilə müqayisədə 83,8 faiz ucuzlaşaraq rekord həddə çatıb. ABŞ 2018-ci ildə nüvə sazişindən çıxmazdan əvvəl ABŞ dollarının qeyri-rəsmi dəyəri 50 000 rial olub. Ötən ilin sonunda bazar məzənnəsi 1,4 milyon riala yüksəlib.

İran iqtisadçılarının hesablamalarına görə, ABŞ dolları son üç ildə İran rialı qarşısında 219 faiz möhkəmlənib.

Etirazçılar artıq İran paytaxtında toplaşdığı üçün dekabrın 30-da İran Məclisinin müvafiq komitəsi (ölkənin birpalatalı parlamenti) hökumətin gələn il üçün büdcə layihəsini (İranda yeni 1405-ci il 2026-cı il martın 21-də başlayacaq) rədd edib.

Bu barədə komitənin koordinasiya komitəsinin nümayəndəsi Müctəba Yusefi məlumat verib. "Layihədə dövlət qulluqçularının maaşlarının inflyasiyaya uyğun olaraq artırılmasının nəzərdə tutulmaması dövlət büdcəsinin rədd edilməsinin səbəblərindən biri olub", - deyə cənab Yusefi Məclisin iclasında bildirib. O, maaş artımlarının inflyasiyanı üstələməli olduğunu, əks halda əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin aşağı düşməsinə səbəb olacağını müdafiə edib.

Parlamentin spikeri Məhəmməd Bağer Qalibabın qeyd etdiyi kimi, gələn ilin büdcəsində sosial müdafiə və istehsal sektoruna daha çox diqqət ayrılmalıdır.

Bununla bağlı İran prezidenti Məsud Pezeşkian spiker Qalibaba məktub göndərərək hökumətin büdcə layihəsinə lazımi düzəlişlər etməyə hazır olduğunu bildirib. Yeni sənədin yaxın vaxtlarda yenidən baxılması üçün Milli Məclisin komitəsinə təqdim ediləcəyi gözlənilir.

Ölkənin bir sıra şəhərlərində hökumət əleyhinə nümayişlərin dinc etirazlardan kənara çıxmasına baxmayaraq, hakimiyyət vintləri sıxmaqdansa, etirazçılarla dialoq yolu ilə normallaşmaya üstünlük verir.

Prezident Məsud Pezeşkian özünün “X” sosial media səhifəsində yazıb:

“Mən daxili işlər naziri Eskandar Momeniyə etirazçıların qanuni tələblərini dinləməyi tapşırmışam ki, hökumət onların problemlərini həll etmək üçün effektiv hərəkət edə bilsin”.

O əlavə edib ki, əhalinin alıcılıq qabiliyyətini qorumaq üçün hökumət bank və maliyyə sistemlərində əsaslı islahatlar aparmalıdır.

İran Ali Məhkəməsinin sədri Məhəmməd Cəfər Montazeri də etirazçılara gözlənilmədən barışdırıcı bəyanat verib. "Biz ayıq olmalı və ölkədəki düşmənlər və korrupsioner agentlər tərəfindən vəziyyətin sui-istifadə edilməsi ehtimalının qarşısını almaq üçün xalqın haqlı etirazlarına qulaq asmalıyıq", - Məhəmməd Cəfər Montazeri qeyd edib.

O əlavə edib ki, inflyasiya ən aktual problemlərdən biri olaraq qalır, bəzi məmurlar bu problemi həll edə bilmirlər.

Bu fonda ABŞ prezidenti Donald Trampın yanvarın 2-də İranın “dinc nümayişçiləri öldürəcəyi” təqdirdə Vaşinqtonun onlara köməyə gələcəyi barədə xəbərdarlıq etməsi İranda daxili vəziyyəti daha da qızışdırıb.

İranın Ali Rəhbərinin siyasi müşaviri Əli Şəmxani özünün “X” sosial media səhifəsində yazıb:

“Müxtəlif bəhanələrlə milli təhlükəsizliyə əl qaldıran hər hansı müdaxiləçi, onları peşman edəcək və heç yerə çatmamış əlaqəsini kəsəcək bir cavabla üzləşəcək”.

İran Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Əli Laricani Amerikanın mümkün hərbi müdaxiləsinin nəticələrini şərh edərkən, "Amerika xalqı Trampın avantürizmə qapıldığını başa düşməlidir. O, Amerika qoşunlarının təhlükəsizliyini düşünməlidir".

"Etiraz edən dükan sahibləri ilə gərginliyi artırmaq məqsədi daşıyan etirazlar arasında fərq var. Tramp bilməlidir ki, ABŞ-nın bizim daxili işlərimizə müdaxiləsi bütün regionda sabitliyi pozacaq və Amerikanın maraqlarına mənfi təsir edəcək", - Laricani bildirib.

İranın ali dini lideri də sükutu pozub:

"Etiraz edən sahibkarların arxasında təxribatçıların - anti-islam, anti-İran və hökumət əleyhinə şüarlar səsləndirən düşmən agentlərinin dayanması vacibdir. Etirazlar haqlıdır, lakin etirazlar iğtişaş deyil. Biz etirazçılarla danışırıq, məmurlar onlarla danışmalıdır, amma iğtişaşçılarla danışmaq faydasız olmalıdır".

Bununla belə, İran hakimiyyətinin tezliklə deeskalasiyaya nail ola biləcəyini söyləmək hələ tezdir.

Y. QACAR