Dünya ekoloji problemlərlə üz-üzə

Müasir dövrdə dünya ölkələrinin qarşılaşdığı ən ciddi problemlərdən biri ekoloji tarazlığın pozulması və iqlim dəyişikliklərinin sürətlənməsidir. Son illər Yer kürəsinin müxtəlif bölgələrində müşahidə olunan anomal hava hadisələri, uzunmüddətli quraqlıqlar, sel və daşqınlar, meşə yanğınları və temperatur dəyişiklikləri artıq qlobal təhlükə səviyyəsində qiymətləndirilir. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, təbiətdə baş verən bu dəyişikliklər təkcə ekoloji sahəyə deyil, həm də iqtisadiyyata, kənd təsərrüfatına, insanların sağlamlığına və sosial həyata ciddi təsir göstərir.

Əvvəllər yalnız müəyyən regionlarda müşahidə edilən təbii fəlakətlər indi demək olar ki, dünyanın bütün qitələrində baş verir. Bir tərəfdə həddindən artıq istilər və su çatışmazlığı hökm sürürsə, digər tərəfdə güclü yağışlar və daşqınlar insanların həyatını iflic vəziyyətinə salır. Bu vəziyyət artıq qlobal iqlim sistemində ciddi dəyişikliklərin baş verdiyini göstərir.

İqlim dəyişiklikləri və hava anomaliyaları

Son illərdə dəyişən iqlim şəraiti dünyanın müxtəlif ölkələrində qeyri-adi hava hadisələrinin sayını artırıb. Bir çox regionlarda ənənəvi mövsüm dəyişiklikləri əvvəlki sabitliyini itirib. Qış aylarında havaların normadan isti keçməsi, yaz fəslində qəfil şaxtaların müşahidə olunması, yay aylarında isə rekord istilərin qeydə alınması artıq adi hala çevrilməkdədir.

Meteoroloqlar qeyd edirlər ki, bu dəyişikliklər bir neçə faktorun təsiri ilə formalaşır. Əsas səbəblərdən biri insan fəaliyyətinin təbiətə mənfi təsirinin artmasıdır. Atmosferə atılan sənaye tullantıları, meşələrin məhv edilməsi, nəqliyyat vasitələrinin sayının çoxalması və urbanizasiya prosesinin sürətlənməsi Yer atmosferində istilik balansını pozur. Bunun nəticəsində isə qlobal istiləşmə prosesi daha sürətli şəkildə davam edir.

Bəzi alimlər hesab edirlər ki, təbii kosmik proseslər də iqlim dəyişikliklərinə müəyyən təsir göstərə bilər. Son illərdə Günəşdə müşahidə olunan partlayışlar və maqnit qasırğaları təkcə texnoloji sistemlərə deyil, insanların sağlamlığına da mənfi təsir edən amillərdən biri hesab olunur. Güclü maqnit dalğalarının atmosfer qatlarına təsiri nəticəsində hava dəyişikliklərinin sürətlənməsi ilə bağlı müxtəlif elmi ehtimallar irəli sürülür.

Təbii fəlakətlər artır

İqlim dəyişikliklərinin ən ciddi nəticələrindən biri təbii fəlakətlərin artmasıdır. Dünyanın bir çox ölkələrində qısa müddətdə yağan intensiv yağışlar sel və daşqınlara səbəb olur. Əvvəllər yalnız tropik bölgələrdə müşahidə olunan güclü yağışlar artıq mülayim iqlim qurşaqlarında da geniş yayılıb.

Yaşayış məntəqələrinin su altında qalması, çayların məcrasından çıxması və torpaq sürüşmələrinin aktivləşməsi insanların həyatına və iqtisadiyyata böyük zərər vurur. Bu cür hadisələr nəticəsində yollar, körpülər və yaşayış evləri dağıdılır, kənd təsərrüfatı sahələri yararsız hala düşür.

Bununla yanaşı, ildırım vurması hallarının sayında da artım müşahidə edilir. Ekspertlər hesab edirlər ki, atmosferdə baş verən elektrik və maqnit dəyişiklikləri bu proseslərin intensivləşməsinə səbəb olur. İqlim sistemində yaranan qeyri-sabitlik nəticəsində hava hadisələri daha təhlükəli xarakter almağa başlayır.

İnsan fəaliyyətinin təbiətə təsiri

Ekoloqlar bildirirlər ki, hazırda dünyada yaşanan problemlərin böyük hissəsi insanın təbiətə düşünülməmiş müdaxiləsinin nəticəsidir. Böyük şəhərlərin salınması zamanı yaşıllıqların məhv edilməsi, sənaye tullantılarının çaylara və dənizlərə axıdılması, havanın çirkləndirilməsi ekoloji balansı ciddi şəkildə pozur.

Münaqişə bölgələrində istifadə olunan silahların və hərbi texnikaların ətraf mühitə vurduğu ziyan da ciddi problemlər yaradır. Partlayıcı maddələrin və kimyəvi tullantıların torpağa və su hövzələrinə qarışması uzun illər ərzində ekoloji fəsadlara səbəb ola bilir. Bu proseslər nəticəsində torpaqların münbitliyi azalır, su mənbələri çirklənir və canlı aləmin təbii inkişafı pozulur.

Ətraf mühitin çirklənməsi isə nəticə etibarilə insanların gündəlik həyatına birbaşa təsir göstərir. Çirkli hava tənəffüs yolu xəstəliklərinin artmasına, su ehtiyatlarının çirklənməsi isə müxtəlif infeksiyaların yayılmasına səbəb olur. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, ekoloji problemlər gələcəkdə səhiyyə sistemləri üçün də ciddi yük yarada bilər.

Dünyada içməli su problemi

İqlim dəyişiklikləri ilə bağlı ən təhlükəli məsələlərdən biri də içməli su ehtiyatlarının azalmasıdır. Bir sıra ölkələr artıq ciddi su qıtlığı ilə üzləşib. Xüsusilə Afrika qitəsində yerləşən bəzi dövlətlərdə milyonlarla insan gündəlik içməli su tapmaqda çətinlik çəkir.

Uzunmüddətli quraqlıqlar, çay və göllərin quruması, temperaturun artması su ehtiyatlarının azalmasına səbəb olur. Bəzi bölgələrdə insanlar kilometrlərlə məsafə qət edərək su əldə etməyə çalışırlar. Bu isə həm sosial, həm də humanitar problemlərin yaranmasına gətirib çıxarır.

Ekspertlər yaxın onilliklərdə içməli su ehtiyatları uğrunda rəqabətin daha da artacağını bildirirlər. Hətta bəzi beynəlxalq analitiklər gələcəkdə dövlətlər arasında “su müharibələri”nin baş verməsini də istisna etmirlər. Buna görə də bir çox ölkələr alternativ həll yolları üzərində işləyirlər.

Dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması və yeni texnologiyalar

Bir sıra dövlətlər artıq içməli su problemini həll etmək üçün yeni texnologiyalara müraciət edirlər. Ən geniş yayılmış üsullardan biri dəniz suyunun duzsuzlaşdırılmasıdır. Bu texnologiya vasitəsilə dəniz suyu xüsusi emal prosesindən keçirilərək içməli suya çevrilir.

Xüsusilə su ehtiyatları məhdud olan ölkələrdə bu üsul geniş tətbiq olunur. Bununla belə, mütəxəssislər bildirirlər ki, dəniz suyunun emalı həm baha başa gəlir, həm də böyük enerji tələb edir. Buna görə də dövlətlər paralel şəkildə mövcud su ehtiyatlarının qorunmasına daha çox diqqət ayırmağa çalışırlar.

Azərbaycanda ekoloji vəziyyət və su ehtiyatları

Azərbaycan da iqlim dəyişikliklərinin təsirini hiss edən ölkələr sırasındadır. Son illərdə ölkədə bəzi su mənbələrinin ehtiyatında azalma müşahidə olunur. Xüsusilə quraqlıq dövrlərinin uzun çəkməsi çayların və su anbarlarının səviyyəsinə təsir göstərir.

Bununla yanaşı, işğal dövründə Azərbaycanın bəzi su ehtiyatları ekoloji çirklənməyə məruz qalıb. Qarabağ bölgəsində yerləşən bir sıra çaylara kimyəvi tullantıların axıdılması uzun müddət ciddi problem olaraq qalırdı. Bu baxımdan Oxçuçay xüsusi qeyd olunur. Mütəxəssislər bildirirlər ki, həmin ərazilərdə ekoloji tarazlığın bərpası uzunmüddətli proses tələb edir.

Eyni zamanda Azərbaycanda əhalinin artması və suya tələbatın yüksəlməsi yeni həll yollarının axtarılmasını aktuallaşdırır. Son illərdə dəniz suyunun təmizlənərək istifadəyə verilməsi ilə bağlı müxtəlif təkliflər də gündəmə gəlir.

Yaşıllıqların qorunmasının əhəmiyyəti

Ekoloqların fikrincə, iqlim dəyişikliklərinə qarşı mübarizədə əsas vasitələrdən biri yaşıllıq sahələrinin artırılmasıdır. Meşələr atmosferdə karbon qazının azalmasına və havanın təmizlənməsinə mühüm təsir göstərir. Buna görə də ağacların kütləvi şəkildə qırılması qlobal istiləşməni sürətləndirən əsas amillərdən hesab olunur.

Böyük şəhərlərdə yeni yaşayış massivlərinin tikilməsi zamanı yaşıllıq sahələrinin azalması hava keyfiyyətinə mənfi təsir edir. Ekspertlər hesab edirlər ki, şəhərsalma siyasətində ekoloji amillər daha ciddi nəzərə alınmalıdır. Parkların, meşələrin və yaşıllıq zolaqlarının qorunması həm insanların sağlamlığı, həm də iqlim balansı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Beynəlxalq əməkdaşlıq vacibdir

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, iqlim dəyişiklikləri ilə mübarizə yalnız bir və ya bir neçə ölkənin səyi ilə mümkün deyil. Bu problem qlobal xarakter daşıdığı üçün bütün dövlətlərin birgə fəaliyyəti vacibdir. Beynəlxalq təşkilatlar mütəmadi olaraq ekoloji problemlərlə bağlı forumlar və konfranslar keçirir, dövlətləri daha məsuliyyətli davranmağa çağırırlar.

Dünyanın müxtəlif ölkələrində keçirilən maarifləndirici tədbirlər insanlarda ekoloji məsuliyyət hissinin artırılmasına xidmət edir. Ekoloqların və mütəxəssislərin çağırışlarına qoşulmaq, təbiəti qorumaq və resurslardan səmərəli istifadə etmək artıq hər bir insanın üzərinə düşən vəzifələrdən biri hesab olunur.

Çünki təbiətin qorunması yalnız bugünkü nəsil üçün deyil, gələcək nəsillərin sağlam və təhlükəsiz mühitdə yaşaması üçün də həyati əhəmiyyət daşıyır.

Qeyd: Yazı “Rəvan” Gəncliyə Dəstək İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Gənclər arasında sudan qənaətlə istifadənin təşviqi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.