Təhcir qərarı və saxta soyqırımı iddiaları

Erməni millətçiləri 111 ildir ki, öz xalqını və dünyanı aldadırlar

1915-ci ildə Osmanlı dövlətində baş verən olayları anlamaq üçün həmin tarixdən əvvəlki illərə, ermənilərin üsyan və təxribatlarına nəzər yetirmək lazımdır. Osmanlı dövləti nədən belə bir qərar verdi? 

Bu bir gerçəklikdir ki, ermənilərin XIX əsrin sonlarında yaratdıqları təşkilatların hamısı, demək olar ki, terrorçuluq fəaliyyətinə üstünlük verirdilər. Bu partiyaların proqramlarında məqsədə çatmağın vasitəsi kimi insanları öldürmə, terror və ya sui-qəsd yolu ilə onları aradan qaldırma metodu istisna edilmirdi. Həm Osmanlı ərazilərində, həm də əzəli Azərbaycan torpaqlarında - İrəvan xanlığında, Naxçıvanda, Zəngəzurda, Qarabağda törədilən qırğınlar bu qəbildəndir.

Silahlı üsyan erməni millliyyətçi təşkilatlarına görə, “qanuni” haqq idi və 1914-cü ildə Birinci Dünya müharibəsinin başlanmasına qədər 30-40 il ərzində 50-dən çox belə üsyanlar olmuşdu. 1877-1878-ci il rus-türk müharibəsindən sonra Van və onun ətrafında ermənilər təşkilatlanmağa başlamışdılar və burada ilk üsyanı 1895-ci ildə gerçəkləşdirdilər. Rusiyanın Van və Ərzurumda konsulu olmuş Mayevski baş verən hadisələrlə bağlı xatirələrində yazırdı ki, 1895-1896-cı illərdə Asiya Türkiyəsinin bir çox vilayətlərində yaranmış hərc-mərclik hallarının səbəbləri heç də əhalinin daha sərvətli, varlı sinifləri sırasında olan ermənilərin məzlum vəziyyətində axtarılmamalıdır. “Ermənilərin inqilabi hərəkatının səbəbləri aşağıdakılar idi:

1) onların məlum siyasi kimliyi vardı;

2) onlarda millətçilik, azadlıq və separatizm ideyalarının güclü oyanışı baş verirdi;

3) Qərbin bəzi dövlətləri tərəfindən həmin ideyaların amansız istismarı buna daha ciddi xarakter verirdi”.

Rus konsul Mayevski özü şahidlik edirdi ki, ermənilər 1896-cı ildə Vanda iyun hadisələrini hazırlamaq üçün kənardan xüsusi adamlar cəlb etmişdilər. Onlara Qafqazdan da yardımlar gəlmişdi. Həm Rusiyadan, həm də Qərb ölkələrindən ermənilərin üsyan hərəkatına dəstək gəlməkdəydi və bu, yerli ermənilərin ehtimal edilən savaşda öz dövlətlərinin deyil, düşmən dövlətin yanında yer almasına səbəb oldu. Osmanlı dövləti 1914-1918-ci illərdə, faktiki olaraq, kənarda müttəfiq dövlətlərlə, içəridə isə erməni silahlı birləşmələri ilə savaşmaq məcburiyyətində idi. Ermənilər Rusiya ordusu içərisində hərbi birliklər şəklində Osmanlı dövlətinə qarşı vuruşurdular. Ermənicə dərs kitablarında Rusiya ordusunda 200 min erməninin savaşa qatıldığı etiraf edilir və onlar bununla hətta öyünürlər.

XIX əsrin sonlarında Şərqi Anadoluda törədilən terror aktları beynəlxalq diqqəti özünə cəlb etmək üçün idi. Onlar böyük ölkələrin dəstəyinə bel bağlayaraq belə addımlar atırdılar. Həm də əməlli-başlı silahlanmışdılar. Təsadüfi deyil ki, “Proarmeniya” qəzeti yazırdı: “Biz daim Avropanın, rusların köməyinə bel bağlamamalıyıq, özümüz-özümüzə arxalanmalıyıq”. Həmin qəzetin dərc etdiyi intibahnamədə deyilirdi ki, türklər Berlin müqaviləsinin 3-cü və 61-ci maddələrini yerinə yetirməyə məcbur ediləcəklər.

Ermənilər “azadlıq uğrunda sonuncu çarpışma” adlandırdıqları I Dünya müharibəsi ərəfəsində hərtərəfli azğınlıq nümayiş etdirirdilər. Mətbuatın özündə də bu hiss olunurdu və müharibə baş verdiyi təqdirdə ermənilərin Osmanlı dövlətinə arxadan zərbə vuracaqları bəlli idi. 1912-1913-cü illərdə Bolqarıstanda türklərə qarşı vuruşan Andranik xüsusi amansızlıq etmişdi. Njde də həmçinin. Dünya müharibəsi başlanarkən onlar Tiflisə gəlib rus ordusunun tərkibində türklərə qarşı vuruşmaq niyyətində olduqlarını bildirmişdilər. Erməni könüllülərindən təşkil olunmuş 4 korpusdan birinə rəhbərlik etmək məhz Andranikə həvalə edilmişdi. Bu gün Andraniki “milli qəhrəman” adlandıraraq onun sümüklərini gətirib İrəvanın Yerablur qəbiristanlığında dəfn edib, ona abidə qoyan ermənilər bu şəxsin adicə bir terrorçu olduğunun fərqinə varmırlar. Onu da dərk etmirlər ki, saysız-hesabsız günahsız insanlara qarşı soyqırımı törətmiş bu adam həm də ermənilər üçün fəlakət gətirmişdir. Andranik hardan keçmişsə, orada ölüm və qan izi qalmışdır. Mayevski yazır ki, 1901-ci ilin noyabrında Muş yaxınlığında Andranik adlı bir erməni quldur dəstə başçısı peyda olaraq Surp (ermənicə müqəddəs deməkdir) Arakel monastırını tutur və buranı kiçik qalaya çevirir. O kəndləri daim qorxu altında saxlayırdı.

Makedoniyada qalxmış üsyan Osmanlı imperatorluğunun başını müəyyən qədər qatmış, Andranikin buradakı monastırdan qaçması təşkil edilmişdi. Ermənilər o zaman “Yaşasın Ermənistan” şüarı ilə birlikdə guya, həmrəylik ifadə etdikləri “Yaşasın Makedoniya” deyə qışqırırdılar. Onlar Makedoniyada hadisələrin necə cərəyan edəcəyini izləyir və bundan bir presedent kimi istifadə etmək istəyirdilər. Qarşıda Bolqarıstan nümunəsi də vardı. Bütün bunlar həm erməni mətbuatında, həm də digər ölkələrin dillərində çıxan mətbu orqanlarda yer alırdı. Daşnaklar Avropada fəal iş aparmaqla diqqəti “erməni məsələsi”nə yönəltmək istəyirdilər. Andranikin Balkan müharibəsində bolqarlar tərəfdən türklərə qarşı vuruşması bir tərəfdən xristian həmrəyliyi, digər tərəfdən də ermənilərin də eyni arzularla (xülyalarla) yaşadıqlarının nümunəsi idi. Rusların 31 oktyabr 1914-cü ildə Şərqi Bəyaziddən və 1 noyabr 1914-cü ildə Ərzurum tərəfdən Osmanlı sərhədlərini keçərək irəliləməsini eşidən ermənilər dərhal qisasçı dəstələr qurdular, yolları kəsdilər, türk kəndlərinə hücuma keçdilər, imkanları olan şəhərlərdə üsyana başladılar. Bu üsyanlardan birincisi Zeytunda olmuşdu. Zeytun ermənilərinin Türk bayrağı altında döyüşə getmək istəmədiklərini bəyan etmələri bir yana, onlar bir alay yaradaraq Osmanlı dövlətinə meydan oxudular və dağlara çəkilib ara-sıra əsgərlərə, jandarmaya hücumlar etdilər, xeyli əsgər öldürdülər. 1914-cü ilin 30 avqustundan başlayaraq bölgədə çox böyük gərginlik yaratdılar. “Hnçak” və “Daşnak” komitəçiləri kənd və şəhərlərdə xalqı üsyana qaldırdılar, onların sözünü eşitməyən və üsyana qatılmayan erməniləri də öldürürdülər. Erməni çetələri ingilislərin İsgəndəruna, Adana və Maraşa əsgər çıxaracaqlarını bilirdilər, bu səbəbdən öz mətbuat orqanlarında “erməniləri bu şəhər və vilayətlər işğal edilənə qədər üsyanları çoxaltmağa çağırır”, gizli səfərbərlik keçirib, hər ehtimala qarşı hazır vəziyyətdə olmaq təşviqatı aparırdılar. 1915-ci ilin fevralında Maraşda ermənilər 6 jandarmı öldürdülər, daha sonra üsyanı yatırtmağa gəlmiş 25 əsgəri də şəhid etdilər. Şəhərdən çıxan üsyançılar qarşılarına çıxan kəndlərdə müdafiəsiz dinc əhaliyə divan tutub, onları vəhşiliklə qətlə yetirirdilər. Üsyana başçılıq edən “Hnçak” komitəçiləri burada 62 evi yandırdılar.

* * *

Qafqazda isə taktika bir qədər fərqli idi. Onlar burada Anadoludakı kimi davranmırdılar, ruslara qarşı münasibətdə fərqli mövqe tuturdular, onları ələ alır, silah-sursat əldə edir, bu silahları Anadoluya göndərirdilər. Kayseridə ermənilər Gevork Ercikyan adlı bir ermənini xüsusi tapşırıqla Amerikaya göndərmişdilər ki, orada bomba düzəltməyi öyrənsin. Gevork və onun köməkçiləri çoxlu əl bombası düzəltmişdilər. Ermənilərin gizli “bomba düzəltmə fəaliyyəti” təsadüfən hazırlanan bombanın komitəçinin əlində partlaması ilə üzə çıxdı. Hökumət 21 erməni kilsə və məktəbində gizlədilmiş külli miqdarda silah-sursat ələ keçirdi.

Komitəçilər Van–Diyarbəkir–Hələb–İsgəndərin yolu üzərində olan Bitlis–Muş regionuna xüsusi əhəmiyyət verirdilər, buna görə də buraya ən seçkin nümayəndələrini göndərirdilər. “Hnçak” komitəsinin Paris Baş Mərkəzinin rəhbəri Aram Sabahgülyan və “Murad” təxəllüslü terrorçu buraya göndərilmişdi. Sabahgülyanın “İravunk” və “Hnçak” qəzetlərində silsilə yazıları çap olunurdu və komitə lideri xalqı inandırmağa çalışırdı ki, Osmanlı dövləti müharibədə məğlub olacaq və ermənilər qalib gələcəklər.

Rusiyanın Van və Ərzurumda baş konsulu olmuş general Mayevskinin vaxtilə yazdıqları öz təsdiqini tapırdı. O yazmışdı: “Türkiyədəki ermənilər türklərin zülm və qətliamına məruz qaldıqlarını Avropaya göstərmək istəyirdilər. Proqram bu şəkildə idi: “Ancaq qan tökmək lazımdır ki, ermənilər sərbəstlik qazansın. Qan tökün ki, Avropa sizi himayə etsin”.

“Daşnaksütyun” partiyası da bölgədə fəal iş aparırdı. Osmanlıda səfərbərliyin elanından sonra partiya Rusiyadan təlimat aldı ki, türk ordusunun arxasından zərbə vurulsun. Tarixi sənədlər bu gerçəyi ortaya qoyur. Muş–Bitlis bölgəsində üsyanlar təşkil etmək işinə Vanın millət vəkili Vahan Papazyan məsul idi. Ona digər millət vəkili Vramyan və erməni əsilli rus generalı Loris Melikov kömək etməli idilər. Rusiyadan gələn könüllü ermənilər, türk ordusuna girib silahları ilə birgə fərarilik etmiş ermənilər, kilsələr, komitə fəalları bir “barıt çəlləyi” idilər. Osmanlı artıq müharibə içindəydi. 1915-ci ilin yanvar ayından etibarən Şərqdə ruslarla, Qərbdə – Çanaqqalada müttəfiq dövlətlərlə müharibə edən Osmanlı imperatorluğunun əl-ayağına ermənilər dolaşırdı. Osmanlı ordusunun manevr yolları, teleqraf xətləri ermənilər tərəfindən tutulur, jandarm və əsgərlər, mülki əhali öldürülürdü. Özü də bu, sistemli şəkil almışdı. Dövlət tədbirlər görməli idi və bu məsələlər üst təbəqə səviyyəsində çox ciddi şəkildə müzakirə edilməyə başlanmışdı. Bu barədə tez-tez “Təkvimi-vəkai” qəzetində yazılar dərc olunurdu. Van və ətrafındakı kəndlərdə ermənilərin törətdikləri vəhşiliklər dözüləsi deyildi. Van vilayəti ermənilərin və onların dəstəkçisi olan məlum dövlətlərin ən çox önəm verdikləri yer idi. Buranı gələcəkdə qurulacaq erməni dövlətinin mərkəzi kimi görürdülər. Burada uzun illər missioner fəaliyyəti göstərilmiş, təbliğat və təşviqat işi aparılmışdı. İndi də Avropa ölkələrinə lazım idi ki, “Vanda ermənilər öldürülür, onların heç bir hüququ yoxdur və onların Osmanlı dövlətinə qarşı qaldırdıqları üsyanlar öz haqlarını tələb etmələridir”. Erməni millətçi təşkilatları və onların Av-ropadakı havadarları qələmə verməyə çalışırdılar ki, burada əhalinin çoxluğunu ermənilər təşkil edir. Halbuki Osmanlı statistikasına görə, 1914-cü ildə Vanda yaşayan əhalinin 166 min 609-u türk, 66 min 834-ü erməni idi. Vanın qəzalarının da heç birində ermənilər çoxluq təşkil etmirdilər. Onu da xüsusi olaraq qeyd etmək lazımdır ki, o zaman Osmanlı Statistika İdarəsinin rəhbəri milliyyətcə erməni idi. Osmanlının rəsmi statistikasını digər mənbələr də cüzi dəyişikliklərlə təsdiq etmişdilər.

Ermənilər üsyan və hücumlar yolu ilə qəzada yaşayan müsəlman əhalini buradan qovub çıxarmaq, Vanda qurmaq istədikləri dövlətin paytaxtı etmək istəyirdilər. Ermənilər öz mətbuat orqanlarında bu dövlətin “Avropa kontrolunda müstəqil bir erməni dövləti” olacağına yerli həmmillətlərini inandırmışdılar. Ona görə də 1915-ci ilin fevral ayında Timar nahiyəsində ermənilər hökumət məmurlarına hücum etdilər. 1000-dən çox üsyançı əldə silah dövlətə tabe olmaqdan imtina etdi və ətraf kəndlərdə qırğınlara başladılar. Van şəhərində gənclər orduya getdiyindən qocalar, yaşlılar qalmışdı. İrandakı türk ordusunun ərzağı bitdiyindən oraya 12–13 yaşlı 120 uşağın ərzaq aparması qərarına gəlinmişdi. Könüllü olaraq 120 uşaq yanlarında bir neçə jandarm ilə birlikdə bellərinə ərzağı götürərək yola çıxmışdılar. Ermənilər uşaqların bu cəsarətinin qarşısını almaq üçün yolları kəssə də, uşaqlar ərzağı əsgərlərə çatdırmışdılar. Onlar geri dönərkən güclü qar yağmış, çovğun olmuşdu. Həmin uşaqlardan yalnız 40-ı fəlakətdən qurtula bilmişdi, qalanlarının donmuş cəsədləri tapılmışdı. Xəstəxanalar İran cəbhəsindən gətirilən yaralılarla dolu idi. Onları türk həkimlərlə yanaşı, erməni doktor Maltzyan da müalicə edirdi. Don vurmuş uşaqlardan bir çoxunun doktor Maltzyan tərəfindən xilas edilməsi erməniləri narazı salmışdı. Xalqın bu üzücü hadisələrdən sarsıntıları bitməmiş ermənilər yenidən ayağa qalxmışdılar. Aprelin 10-da doktor Maltzyan ermənilər tərəfindən asılmış və sinəsinə bu sözlər yazılmış plakat qoyulmuşdu: “Düşmənlərimizə xidmət edənlərin aqibəti budur”. Bu fakt göstərir ki, ermənilər onlara tabe olmayan həmmillətlərinə də divan tutmaqdan çəkinməmişlər. Van valisi Cevdət bəyin əmri ilə vəhşicəsinə öldürülmüş erməni doktor şərəf və xidmətinə uyğun olaraq ləyaqətlə dəfn edildi. Bu hadisə ilə əlaqədar “Təkvimi-vəkai” yazmışdı: “Doktor heç kəsin düşməni deyildi, o insanlığa qarşı gələnlərin düşməni idi”.

Osmanlı dövlətinin səfərbərlik elanından sonra erməni komitələri rusların gəlişini eşidərək onların işğalını asanlaşdırmaq üçün hər cür təxribatlara əl atırdılar. Bir qəzet yazırdı ki, onlar hətta o dərəcədə qudurmuşdular ki, küçə ilə hərəkət edən jandarm və dövlət məmurlarına hücum edir, xəlvətə salıb onları öldürürdülər. Erməni məktəb və kilsələrində “erməni istiqlalı” ilə bağlı xəritələr, plakatlar, komitə başçılarının, quldur dəstə rəislərinin (xmbabedlərin) şəkilləri asılırdı. Bu haqda dövri mətbuatda yazılar yer almaqda idi. Diyarbəkirdə ermənilərin bir məsələni də sevinclə qarşılamsı barədə “Horizon” qəzetində xəbər yer almışdı. Həmin xəbərdə deyilirdi ki, “Azərbaycanda rusların qələbəsini erməni xalqı sevinclə qarşılamışdır”. Ermənilərin əvvəlcədən qurduqları quldur qrupunun (50-dən artıq fərari erməni) şəhərin mərkəzlərini, önəmli nöqtələri tutacaqları barədə məlumat alan hökumət tədbirlər gördü. Ermənilər yaşayan evlərdə axtarışlar aparıldı. Təkcə Diyarbəkirin mərkəzində altmışdan çox qutuda dinamit, yüzlərlə tüfəng və mauzer tapançalar tapıldı. Əsgərlikdən silahı ilə qaçıb fərarilik edən 300-ə qədər erməni gənci gizləndikləri yerlərdən çıxarıldı. Onlardan bir çoxları Muş, Bitlis və Van dağlarında gizlənmiş terrorçu qruplara qoşulmuş və rusların işğalını asanlaşdırmaq üçün hər cür cinayətlər törətmişdilər.

Yozqatın ilçələrində də erməni zülmü barədə xəbərlər Osmanlı mətbuatında yer almışdı. Boğazlıyanın yunan Dikən kəndində ermənilər kəndin jandarm məntəqəsini ələ keçirmişdilər. Qumquyu kəndində Şükrü adlı jandarmı, Yaqub və Musa adlı vətəndaşı öldürmüşdülər. Sivasda erməni üsyanları ara vermirdi. Daniel Çavuş, Sivaslı Murad adlı quldurbaşılar ətraflarına çoxlu komitəçi toplayaraq dövlətə açıq müharibə elan etmişdi. Sivasda ermənilərə paylanan bir intibahnamədə (bu intibahnamə “Or” (“Gün”) qəzetində də çap edilmişdi) deyilirdi: “Türklərin məşrutiyyət və hürriyyətdə məqsədi erməniləri kəsməkdi. Müsavat (bərabərlik), uhuvvət (qardaşlıq) kəlmələrinə heç vaxt inanmayın. Ermənilərin hürriyyəti silah, bomba ilə əldə ediləcəkdir. Öküzünüzü satın, bomba alın”. Şəbinqarahisarda belə bir hadisə olmuşdu. Kənddən dönən amerikalı müəllim Huborq öldürülmüşdü. Ermənilər qatilin türk olduğunu iddia edirdilər. Lakin qısa müddət keçəndən sonra qətli törədən şəxsin erməni komitəçisi olduğu öyrənildi, amerikalı müəllimin öldürülməsinə səbəb isə onun silahını əldə etmək olmuşdu.

* * *

Arşavir Siracyan adlı erməni yazıçısı “Bir erməni terrorçunun etirafları” adlı kitab yazıb çap etdirmişdi. Həmin kitabında müəllif göstərir ki, erməni separatçı qruplar öz fəaliyyətlərini təkcə Şərqi Anadoluda deyil, İstanbul və digər böyük şəhərlərdə də genişləndirmişdilər. Onların fikri təkcə Şərqi Anadoluda müstəqil bir erməni dövləti qurmaq deyil, həm də Osmanlı dövlətini içindən parçalamaq idi. 1880-ci illərdən bəri Rusiya və digər dövlətlərin verdiyi silahlarla illər boyu davam edən erməni üsyanları nəticəsində bir çox müsəlman kəndləri talan edilmiş, qocalar və qadınlar bir yerə toplanaraq yandırılmış, tarixdə görünməmiş vəhşiliklər törədilmişdi. Siracyan qeyd edir ki, XIX əsrin sonlarından etibarən türk dövlət adamlarına qarşı terror aktları törətmək planları olmuşdur. O qeyd edir ki, “beynəlxalq politikanın oyuncağı” halına gələn ermənilərin türklərlə düşmənçilik etməkdən başqa yolu qalmamışdı. Müəllif açıq etiraf edir ki, Osmanlının ən ağır vaxtlarında belə nasistlərin başqa millətlərə tətbiq etdiyinə oxşar ermənilərə qarşı edilən bircə dənə də fakt yoxdur. Deməli, qondarma “erməni soyqırımı”nı yəhudilərə tətbiq edilmiş soyqırımı ilə qətiyyən müqayisə etmək mümkün deyil. İndi dünya üçün bu fikirlər yenilik deyildir ki, ermənilər terrora, üsyana qarşıdurmaya təhrik ediliblər. Vahe adlı terrorçunun həyat yolu bunu sübut edir. Müəllifin heç şübhəsi yoxdur ki, bu şəxs erməni xalqının qəlbində ölümsüzləşəcək, gələcək mübarizəsində ona yardımçı olacaq. Terrorçunun qətl hərəkətləri, vəhşiliyi, qana, ölümə susamış xarakteri açılarkən, çox qəribədir ki, ona haqq qazandırılır.

* * *

Osmanlı bir hüquq dövləti idi. Ölkənin zəif düşməsi, müharibənin başını qatması ermənilərə əl-qol açmağa imkan vermişdi. Lakin zaman hər cinayəti öz yerinə qoyacaqdı, ermənilərin düşmənçilik hərəkətlərinə uyğun müəyyən qərarlar və qanunlar çıxarmasını qaçılmaz edəcəkdi. Şərqdə düşmənlə müharibədə keçmiş “sadiq təbəə”nin xəyanəti Osmanlı dövlətini tədbirlər görməyə sövq etməli idi. 1915-ci il 27 may tarixli təhcir qanunu, yəni erməni əhalinin müharibə bölgəsindən köçürülməsi və Osmanlı sərhədləri içərisində daha təhlükəsiz bir yerdə məskunlaşdırılması o dövr üçün ən doğru addım idi. Əslində, ermənilər xəyanət etmişdilər və buna ən yumşaq cavab köçürülmə idi.

Osmanlı dövləti köçürmə qərarı ilə yanaşı, belə bir açıqlama vermişdi: “Ermənilər haqqında hökumət tərəfindən alınan tədbirlər sırf məmləkətin asayiş-inzibatını təmin və mühafaza məcburiyyətinə müstəniddir. Erməni unsuruna qarşı imhakat bir siyasət takib etmədiyi indilik tərəfsiz bir vəziyyətdə qaldıqları görünən katolik və protestantlara toxunmamış olması göstərməkdədir”.

Göründüyü kimi, bütün ermənilər köçürməyə məruz qalmamışlar. Bu ona görə soyqırımı hesab oluna bilməz ki, ermənilər bir yerdən Osmanlı coğrafiyasının digər yerinə köçürülmüşlər. Səbəb isə onların özlərinə yaxşı aydındır. Onlar son onilliklərdə Osmanlı dövlətinə düşmənçilik edənlərə və düşmən olanlara, onunla savaşan ölkələrə yardım etmişdilər. Köçürülməyə məruz qalanlara 15 gün vaxt verilir, onların bütün ehtiyacları dövlət tərəfindən ödənilir. Şəhər və qəsəbələrdə yaşayanlar, xəstələr, yetimlər, katolik və protestant ermənilər köçürülmədilər.

“Təhcir” yəni, “yerdəyişdirmə, köç” adlandırılan qanunun qəbul edilməsinə qədər Osmanlı hökuməti bölgələrdə ciddi araşdırmalar aparmış, erməni katolikosu və millət vəkilləri, erməni millətindən olan dövlət məmurları, erməni cəmiyyətlərinin rəhbərləri ilə məsləhətləşmiş, “ölkənin müdafiəsini təşkil etmək məqsədilə sərt önləmlər almaq zorunda qalacağını” bildirmişdi. “İttihad və Tərəqqi” partiyasının liderləri tədbirsiz və ağılsız adamlar deyildilər. Əgər köçürmə qanununu hazırlamağa göstəriş vermişdilərsə, demək, başqa çıxış yolu olmamışdı. Hələ müharibə başlamamış Anadoludan başlayaraq bütün ölkəni bürüyən üsyanlar tədbirlər görməyi tələb edirdi. Bir alman generalının ifadə etdiyi kimi, “bu bölgədəki müsəlman xalqı silib-süpürməyə başlayan” ermənilərin qarşısını almağın yolları, əlbəttə, fikirləşilməli idi. “İttihad və Tərəqqi” iqtidarda olan siyasi qurum kimi tədbirlər görməyə borclu idi. O, öz öhdəsinə xalqı qorumağı götürmüşdüsə, deməli, bu quldur dəstələrinin qarşısını almalı idi. Baş komandanlıq, hökumət ermənilərin müharibənin taleyinin həllində Osmanlıya vuracaqları gələcək zərbələri göz qabağına gətirərək 2 may 1915-ci ildə daxili işlər naziri Tələt paşaya bir yazı göndərmişdi. Bu yazıda bildirilirdi ki, ermənilər üsyanları və təxribatları davam etdirmək üçün çeşidli bölgələrdə hazırlıq aparırlar. Bu yazıya cavab olaraq Tələt paşa 23 may 1915-ci ildə 4-cü Ordu Komandanlığına bir şifrə göndərərək “Ərzurum, Van və Bitlis vilayətlərindən çıxarılan ermənilərin Mosul vilayətinin cənub hissəsi, Zor sancağı və mərkəzindən başqa Urfa sancağına, Adana, Hələb, Maraşdan çıxarılan ermənilərin isə Suriya vilayətinin Şərq hissəsi ilə Hələb vilayətinin Şərq və Cənub-Şərqinə köçürülüb yerləşdirilmələrini” istəmişdi. Bu işləri görmək üçün Adana, Hələb və Maraş bölgəsinə müfəttişlər göndərilmişdi. Göstərişin erməniləri yox olmaqdan qorumaq məqsədi daşıdığını bir çox tədqiqatçılar, o cümlədən Samuel Uimz söyləmiş və söyləməkdədirlər. Osmanlı dövləti bu tədbiri o dövrün şərtlərinə uyğun olaraq bir qanuna bağlamışdı. “Müharibə işərisində olan dövlət idarəçiliyinə qarşı gələnlər üçün hərbi birliklər tərəfindən alınacaq tədbirlər”lə bağlı bu qanun 26 may 1915-ci ildə Məclisin gündəminə gətirilmiş və Məclis tədbirin keçirilməsini qəbul edən qərar vermişdi. Beləliklə, Məclisdən 27 may 1915-ci ildə keçən “Yerdəyişdirmə Qanunu” mətbuata iyunun 1-də verilmişdi. Qanun Osmanlının rəsmi qəzeti olan “Təkvimi-vəkai”də dərc edilmişdi. 30 may 1915-ci ildə Daxili işlər, Hərbiyə və Maliyyə nazirliklərinə göndərilən təlimatda köçün necə həyata keçiriləcəyi göstərilmişdi. Həmin təlimata görə, “müsəlman, rum, erməni əsilli Osmanlı vətəndaşlarının yerlərindən başqa yerlərə köçürülərək yerləşdirilməsi aydın əks edilmişdi. Bu qanuna görə köçürülənlərin mal və can əmniyyəti təmin olunacaqdı. Yeni evlərinə yerləşənə qədər qidaları xüsusi “köçmən ödənəyindən” veriləcəkdi. Keçmiş durumlarına uyğun olaraq onlara əmlak və ərazi ayrılacaq, ehtiyacı olanlara hökumət ev tikəcək, kənd təsərrüfatı üçün şərait yaradılacaq, gələrkən götürə bilmədikləri daşınan malları özlərinə çatdırılacaq, daşınmaz malları müəyyənləşdirilib qiymətləndirərək onların əvəzi pulla ödənəcəkdi. Onların gəlir gətirən iş yerləri, bağ-bostanı, zeytunluqları satılacaq və ya kirayəyə veriləcəkdi və s. Bütün bu məsələlər yaradılan komissiyalar tərəfindən həyata keçiriləcəkdi. Komissiyalara köçürülənlərin nümayəndələri də daxil ediləcəkdi. Dövlət bunların hamısını yüksək səviyyədə etmişdi.

* * *

Köçkünlərin kimsəsiz uşaqları və yetimlər yetimxanalarda və bəzi varlı insanların ailələrində yerləşdirilmiş, 1919-cu ildə qayıdışa icazə alındıqda onlar yaxın qohumlarına təhvil veriliblər. Yerli xalqın ermənilərə hücumunun qarşısını almaq üçün onların jandarm tərəfindən qorunması təmin edilmişdi. Müsəlmanlığı qəbul etmiş ermənilərə müharibədən sonra çıxarılan bir qanunla keçmiş yerlərinə qayıtmalarına şərait yaradılmışdı. Köçürülənlərə başda ABŞ olmaqla müxtəlif dövlətlərin yardım arzuları anlayışla qarşılanmışdı. Dövlətin müharibədən sonra “geri dönüş qanunu” ilə köçkünlərin öz evlərinə qayıtmaları təmin edilmişdi. O zaman Erməni Katolikosluğu məlumat vermişdi ki, 644 min 900 erməni geri dönüb. Suriyadan keçmiş yerinə dönmək istəməyən 500 min erməninin varlığı barədə də dövrü mətbuatda məlumatlar var. Əgər türklər “soyqırımı” etmişdisə, bu qədər erməniyə həm özü, həm də başqa dövlətlər yardım edərdimi?

“Soyqırımı olub” iddiasında olanların nəzərinə onu da çatdırmaq lazımdır ki, bu dediklərimizin hamısı tarixi sənədlərlə təsbit edilib. 1915-ci ildən etibarən öldürülənlərin sayının 600 mindən 1,5 milyona çatdırılması özü əslində saxtakarlıq nümunəsidir. Osmanlı dövlətində yaşayan ermənilərin sayı o qədər deyildi ki, onun 1,5 milyonu öldürülsün. Türk Tarix Qurumunun keçmiş başqanı, professor Yusuf Halacoğlunun apardığı tədqiqatlar onu ortaya çıxarmışdı ki, ermənilərin sayı ilə iddia olunan rəqəmlər arasında çox böyük uyğunsuzluq var. Erməni Katolikosluğunun məlumatına görə, ölkədə 1 milyon 915 min erməni yaşayır. Əgər onun 1,5 milyonu öldürülübsə, demək ölkədə cəmi-cümlətanı 400 min erməni qalmalı idi. Tarixi mənbələrə görə, 1919-cu ildə (erməni mənbələrində) 644 min 900 nəfər erməni geri dönüb. Suriyada yardım aldıqları barədə sənədlərə imza atanların sayı isə 486 min nəfərdir.

Bizim araşdırmalarımıza görə isə ermənilərin sayı 1914-cü ildə 1 milyondan artıq olmayıb. Müharibə başlananda bir çox erməni ailələri ölkəni tərk etmişdilər. 1919-cu ildə xarici tədqiqatçılar bu rəqəmlərin müəyyən qədər azaldığını göstəriblər. Çünki Osmanlı dövləti bir neçə vilayəti, o cümlədən ermənilərin köçürüldüyü Suriyanı artıq itirmişdi, müharibə nəticəsində ermənilər ölkəni tərk edib ABŞ-a və digər ölkələrə yerləşmiş, həmin ölkələrdə artmışdılar. Ermənilər özləri də etiraf edirlər ki, yeni qurulan Ermənistan Respublikasına 500 min erməni gəlib. Əgər onlar öldürülmüşdüsə, bəs 100 minlərlə erməni artımı necə baş vermişdi? İndi sayları 1 milyona çatan ermənilər ABŞ-da göbələk kimi yerdənmi çıxmışdılar? Cənubi Qafqazda onların sayı birdən-birə 1 milyona necə çatmışdı? Ermənilərə yardım edilməsi üçün İstanbula səfər edən heyət Osmanlı rəhbərliyinə (soyqırımında ittiham etdiklərı Tələt paşa, Ənvər paşaya) müraciət edib.

1919-cu ildə Türkiyədə ermənilərin sayı 1,5 milyon olub. Bunu məşhur tədqiqatçı alimlər – doktor Lepsus da, Klair Pris, Aleksander Povell də təsdiq edirlər. Amerika arxiv sənədlərində bu say 1 milyon 200 min göstərilir. Haqlı olaraq Castin Makkarti soruşur: “Əgər bu qədər (yəni 1,5 milyon) erməni öldürülübsə, bəs onların məzarları hanı?”. İndiyəcən bir dənə olsun erməni kütləvi məzarlığı tapılmayıb. Əgər bu qədər erməni öldürülmüş olsaydı, onların 3 mindən artıq toplu qəbiristanlığı olmalı, hərəsində də 500-ə qədər erməni basdırılmalı idi. Belə qəbiristanlıqlar, sadəcə olaraq, yoxdur. Ermənilərin soyqırıma məruz qaldıqları barədə iddiası bir erməni yalanıdır və arxasında məkrli siyasi məqsədlər durur.

Ermənilər saxta “soyqırmı” günü kimi 24 apreli seçmiş və hər il həmin gün hay-küy qoparırlar. Aprelin 24-də nə baş vermişdi? I Dünya müharibəsindən əvvəl Türkiyə sərhədləri içərisində yaşayan ermənilərin üsyan və təxribatlarının ölkənin Diyarbəkir, Trabzon, Sivas, Urfa, Yozqat, İzmit, Adapazarı şəhərlərinə yayılması, paytaxt İstanbulda açıq təhdidlərə keçilməsi hökuməti tədbirlər görməyə sövq edirdi. Hökumət ilk tədbir olaraq 24 aprel 1915-ci ildə erməni komitə mərkəzlərinin bağlanması, erməni təşkilatlarının sənədlərinə əl qoyulması və komitəçilərin həbsi qərarını verdi. İstanbulda 234 komitəçi həbs edildi.

Nə təhcir qanunu, nə də 24 aprel günü dövlət qanunlarına qarşı təxribatçı hərəkətlərə yol verən bir neçə erməninin həbsi “soyqırımı” hesab edilə bilməz. Ermənilər və onların himayədarları bu saxta ideologiyada məğlub duruma düşmüşlər. Iddia etdikləri bütün “faktlar” saxta çıxmışdır.

Osmanlı dövlətinin daxili işlər naziri Tələt paşanın 1915-ci il avqustun 29-da bu işi həyata keçirən vilayətlərin vali və məsul şəxslərinə göndərdiyi teleqramın guya, “erməni soyqırımı”nı həyata keçirmək göstərişi olduğu saxta erməni təbliğatından başqa bir şey deyil. Budur həmin gerçək şifrəli teleqraf: “Ermənilərin bulunduqları yerlərdən çıxarılaraq təyin edilən bölgələrə köçürülməsi hökumət tərəfindən təqib edilən qayə, bu ünsürün hökumət əleyhinə fəaliyyətlərində bulunmalarını və bir Ermənistan hökuməti təşkili haqqındakı milli əməllərini təqib edilməyəcək bir hala gətirilmələrini təmin etməkdir. Köçürülmə zamanı əhalinin əmniyyəti qorunmalı və bütün iaşə ehtiyacları ödənməlidir. Erməni əhaliyə hücum edənlər və ya məmurlar haqqında şiddətli qanuni tədbirlər alınmalı və bu kimi şəxslər dərhal həbs edilərək Divani-hərblərə təslim edilməlidir”.

* * *

1920-ci ildə Londonda Aram Andonyan adlı birisinin “Naim bəyin xatirələri” adlı kitabında Tələt paşa ittiham olunur ki, o erməniləri məhv etmək göstərişi verib. Kitabda göstərilən sənədlərin saxta olduğunu bir çox alimlər sübut ediblər.

A.Andonyanın “xatirələrində” Tələt paşaya aid edilən teleqramların qurama olduqları da sübut olunub. Osmanlı dövləti 1915-ci ildə Andonyan tərəfindən təqdim edilən həmin şifrələrdən istifadə etmir, hələ 1909-cu ildə onlardan vaz keçmişdi. Andonyan və digər erməni saxtakarlar həmin şifrələrlə “Erməniləri həll edin”, yəni “onları məhv edin” anlamına gələn teleqrafı “tarixi sənəd” kimi təqdim edərkən bilməmişdilər ki, Osmanlı artıq neçə illər idi ki, bu şifrələrdən istifadə etmirdi. Osmanlı arxivlərində aparılan araşdırmalarla bir daha sübut olundu ki, Tələt paşanı hədəf almaq üçün ortaya atılan bu şifrə tamamilə saxtadır.

ABŞ səfiri H.Morqentaunun xatirələrinə gəlincə, o, 1913-1916-cı illər arasında cəmi 26 ay İstanbulda çalışıb. Onun xatirələrini qələmə aldığı kitab nəşr olunana qədər bundan mətbuat və rəsmi dairələrin xəbəri olmayıb. Dediklərimiz və digər tarixi sənədlər sübut edir ki, Morqentaunun belə bir kitabı olmayıb. Bu kitabın birdən-birə peyda olması o məqsədi daşıyırdı ki, müharibəyə qarşı olan ABŞ ictimaiyyətinə təsir edilsin, bölgədə maraqlarını təmin etmək siyasəti aparan Amerika belə təbliğat üsullarından istifadə barədə düşünürdü. Kitabda ermənilərin soyqırımına məruz qalması iddiaları həmin məqsədlərdən irəli gələn uydurmalardı. Guya, ABŞ bu bölgədə olmasa qan su yerinə axa bilər. Heç şübhəsiz, o kitabı Morqentau yazmamışdı. Onun tərcüməçisi olan Şmavonyan və katibi Akop Andonyanın onun varlığı barədə, harada yaşaması ilə bağlı heç bir məlumat verilməmişdi. Sonradan hər iki erməninin Avropada olan erməni təşkilatları ilə əlaqələri olduğuna dair Osmanlı arxivlərində sənədlər vardır. Onların həm də ABŞ dövlətinə casusluq etmələri barədə təkzibolunmaz faktlar var. Kitabda, sadəcə olaraq, bunların adından istifadə olunmuşdur.

Digər bir erməni iddiası – Arnold Toynbinin “1915-1916-cı illərdə Osmanlı imperatorluğunda ermənilərə edilmiş hərəkətlər” adlı və 1916-cı ildə təbliğat məqsədilə çap olunan “Mavi kitab”dır. Artıq dünyada hər kəsə – tarixçiyə, araşdırmaçıya, elm adamına və siyasətçiyə bəllidir ki, bu kitab ingilis hökuməti tərəfindən hazırlatdırılıb və müharibə təbliğatı məqsədilə çap edilib. Bu da “erməni soyqırımı” deyilən uydurmanın saxtalığına dair növbəti sübut olmalıdır. Frans Verfelin “Musa dağında 40 gün” adlı kitabı da yazarın təxəyyülündən başqa bir şey deyildir.

Ermənilərin tez-tez dilə gətirdikləri, dünyanın müxtəlif parlamentlərinə təqdim edərək müəyyən dərəcədə istəklərinə çatdıqları digər bir fakt I Dünya müharibəsindən sonra qurulan Divani-Hərb məhkəmələridir. Bu məhkəmələr İstanbulu işğal etmiş və burada ağalıq edən “böyük güclər”in təzyiqi altında keçirildiyindən alınan qərarlar da birtərəfli olub. Bu da məlumdur ki, ingilislərin həbs edib Maltaya sürgünə göndərdikləri “İttihad və Tərəqqi” rəhbərlərinin “erməni soyqırımı” törətməsini sübut edən bircə fakt tapa bilməyiblər. İngilislər belə faktları tapmaq üçün çox ciddi tədqiqatlar aparmışlar. Araşdırmalar zamanı həbs edilənlər barədə heç bir dəlil məhkəməyə təqdim edilməmişdir. Məhkəmənin məhkum edərək edam etdiyi şəxslərin günahsızlığını ingilislərin, fransızların özləri etiraf etməyə məcbur olmuşdular. Edama məhkum edilənlər bəraət almışdılar.

İngilis hökuməti “soyqırımı”na dair fakt tapmaq üçün Böyük Britaniya, ABŞ, Fransa arxivlərinə baş vurmuş, verilən məlumatların heç birində soyqırımı ilə bağlı fakt olmamışdı. Əksinə, bu məlumatların işərisində türklərə qarşı ermənilərin törətdikləri cinayətlər geniş yer alır. Türkiyə Başbakanlıq Dövlət Arxivləri Baş Müdirliyi tərəfindən buraxılmış iki cildlik kitabda erməni komitəçilərin 518 min 105 türkü öldürdükləri tarixi sənədlərlə ortaya qoyulur. Türkiyə dövlət səviyyəsində dəfələrlə bəyan etmişdir ki, arxivləri bütün dünya, o cümlədən erməni tarixçilərinin üzünə açmağa hazırdır və dünya elm adamlarının və elmi mərkəzlərin işini asanlaşdırmaq üçün internetdə ayrıca web səhifələri də açılıb.

Sonralar bir daşnak-terrorist Şərqi Anadoluda baş verən hadisələr barədə gerçəkləri söyləmişdi: “Ərzurumdan 1890-cı ildə başlayan ilk üsyanın ardınca Qumqapıdan davam etdirməyimiz ermənilərin Kayseridə, Yozqatda, Çorumda da ayağa qalxmasına səbəb oldu. Biz istəyirdik ki, hər iki tərəfdən adamlar ölsün. Bu ölümlər iki xalqın bir yerdə yaşamaq istəmədiyi anlamına gələcəkdi. Zeytun və Sasunda buna nail olduq”. Həqiqətən də 1892-1893-cü illərdə adıçəkilən yerlərdə, Merzifonda, 1896-da Van üsyanı və Osmanlı Bankının tutulması, 1903-cü ildə İkinci Sasun üsyanı, 1905-ci ildə Sultan Əbdülhəmidə sui-qəsd, nəhayət, 1909-cu ildə Adana üsyanı ermənilərin xəyanətindən xəbər verirdi.

Daşnaklar XX əsrin sonlarında Qarabağda da ona görə təxribatlar, qətllər törədirdilər ki, ermənilərlə azərbaycanlıların bir yerdə yaşamasının mümkün olmadığı təsəvvürü yaradılsın.

Türkiyə Cümhuriyyəti Başbakanlıq Dövlət Arxivləri İdarəsinin çap etdirdiyi “Arxiv bəlgələrinə görə Qafqazda və Anadoluda erməni məzalimi” kitabında göstərilir ki, Anadolu və Cənubi Qafqazda 1906-1922-ci illər arasında 517 min 955 nəfər türk-müsəlman ermənilər tərəfindən qətlə yetirilib. Bunlar yalnız sənədlərdə təsbit ediləndir. Ümumiyyətlə, bu bölgədə ermənilər 2 milyona yaxın türkü vəhşicəsinə öldürmüşlər. Məşhur ermənişünas alim Castin Makkarti uzun illər apardığı tədqiqatları ilə bu nəticəyə gəlib ki, ermənilər özlərinin törətdikləri cinayətləri ört basdır etmək, soyqırımları pərdələmək üçün “erməni soyqırımı” mifini uydurublar.

Qafar ÇAXMAQLI,
XQ-nin Türkiyə müxbiri
 

• Teqlər
• #Çaxmaqlı
• #Saxta soyqırımı