Bədii təfəkkür haqqında

Xəbər lenti

15:44 / 14-02-2026

“Qızıl xəstəliyi” Çində gərginlik yaradıb

15:17 / 14-02-2026

Naxçıvanda yeddi nəfər dəm qazından zəhərlənib, ölən var - Yenilənib

14:18 / 14-02-2026

Müdafiə Nazirliyində kollegiya iclası keçirilib

12:11 / 14-02-2026

Sabah yağış yağacaq - Proqnoz

09:35 / 14-02-2026

Bu gün Premyer Liqada XX tura iki oyunla start veriləcək

09:03 / 14-02-2026

Süni intellekt bir il ərzində 200 roman yazıb

00:02 / 14-02-2026

Təhlükəli cinayətkar diplomatların avtomobilində digər ölkəyə qaıb

23:28 / 13-02-2026

İlham Əliyev: Hesab edirəm ki, artıq Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh əldə edilib

23:18 / 13-02-2026

Prezident “Oracle” korporasiyasının baş icraçı direktoru ilə görüşüb

20:45 / 13-02-2026

ARB kanalının yayımı 24 saatlıq dayandırılacaq

18:06 / 13-02-2026

İlham Əliyev Slovakiyanın müdafiə naziri ilə görüşüb - Foto

18:00 / 13-02-2026

Qırmızı Bazarda əkin sahələri icarəyə veriləcək

17:51 / 13-02-2026

Rusiyalı iş adamı Putini hədəf seçib

17:38 / 13-02-2026

Fransada hər uşağa görə 250 avro və faizsiz mənzil krediti təklif olunur

17:30 / 13-02-2026

Keçmiş hakimin daha bir məhkəməsi başlayır

17:09 / 13-02-2026

AMEA Ramiz Mehdiyevi həqiqi üzvlükdən xaric edəcək

17:01 / 13-02-2026

İlham Əliyev Münxendə Neçirvan Bərzani ilə görüşüb - Foto

16:49 / 13-02-2026

YAP-ın növbəti qurultayının vaxtı açıqlanıb

16:21 / 13-02-2026

MİDA-nın 2.3 milyonluq layihəsinə “stop” qoyulub

16:11 / 13-02-2026

Ata Abdullayev azadlığa buraxılıb

16:02 / 13-02-2026

Şimal və Cənub: bir tərəf güclü şaxtadan, digər tərəf şiddətli istilərdən əziyyət çəkir

15:43 / 13-02-2026

Şoyqu: Ermənistanda tikiləcək AES-nin pulunu gələcək nəsillər ödəyəcək

15:20 / 13-02-2026

Prezident İlham Əliyev Almaniyada səfərdədir - Foto

14:58 / 13-02-2026

Sabiq icra başçısının həbs müddəti uzadılıb

14:54 / 13-02-2026

Sanki bir mələk… - Din xadimi yazır

14:32 / 13-02-2026

Sərnişin təyyarəsi uçuş-enmə zolağından çıxıb

14:32 / 13-02-2026

Ali Məhkəmə mediada məlumatların silinməsi barədə vahid qərar qəbul edib

13:41 / 13-02-2026

Cənubi Qafqaz və Orta Asiya Rusiyanın təsir dairəsindən çıxır

13:28 / 13-02-2026

Sivilizasiyalara son qoyacaq vulkan yenidən aktivləşib

13:27 / 13-02-2026

Yeni vergi güzəştləri tətbiq ediləcək

Xəbər lentinin davamı

Ən çox oxunanlar

14:54 / 13-02-2026

Sanki bir mələk… - Din xadimi yazır

16:55 / 09-02-2026

Prezident komitə sədrini icra başçısı təyin edib - Sərəncam

12:56 / 13-02-2026

Professor: Ramiz Mehdiyevin qorxulu şəbəkəsi var idi

11:18 / 13-02-2026

Azərbaycandan Ermənistana nümayəndə heyəti gedib - Video

21:57 / 10-02-2026

İlham Əliyev və Vens mətbuata bəyanatlarla çıxış ediblər - (Yenilənib) - Video

10:26 / 11-02-2026

Din xadiminin təşəbbüsünə dəstək verənlər artır

12:53 / 12-02-2026

Toyota Bakı Mərkəzinin baş direktorunun meyiti tapılıb

17:00 / 10-02-2026

Ramiz Mehdiyevin ev dustaqlığının müddəti uzadılıb

15:36 / 10-02-2026

Prezident Ekologiya və təbii sərvətlər naziri təyin edib - Sərəncam

00:05 / 12-02-2026

Ərdoğanın siyasi varisi oğlu Bilal ola bilər

15:54 / 12-02-2026

Prezident bir qrup şəxsə ali xüsusi rütbələr verib - Sərəncam

22:05 / 10-02-2026

Əliyevin Vens ilə görüşü keçirilib - (Yenilənib) - Foto

Bədii təfəkkür haqqında - Seymur Baycan yazır
Tarix: 01-07-2019 12:16 | Bölmə: Seymur BAYCAN

Şirift ölçüsü:

“…Bilmirəm, ümumilikdə bunların hamısı tale məsələsidi, başa düşürsünüz?

Yadımdadır, şəkli çəkməzdən əvvəl oxudum ki, bir həbs duşərgəsində aclıqdan şikayət eləyən adama diri siçovul yedirdiblər. Hərdən mənə elə gəlir ki, her şey mənasızdır. Milyon illərdi boşluqda fırlanan kiçik planetdə əzabla doğuluruq, böyüyürük, vuruşuruq, xəstələnirik, əziyyət çəkirik, başqalarına əziyyət veririk, qışqırırıq, ölürük. Bu vaxt isə mənasız komediyani təkrar eləmək üçün yeni insanlar dunyaya gəlir.”

Ernesto Saboto “Tunel” əsərindən

İnsanın çoxlu kitab oxuması, hətta nə qədər qəribə səslənsə də, insanın cild-cild kitablar yazması belə onun bədii təfəkkür sahibi olmasının göstəricisi sayıla bilməz. Məsələn, Rəsul Rza, Bəxtiyar Vahabzadə, Anar Rzayev, Elçin Əfəndiyev cild-cild kitablar yazıblar, amma onlarda bədii təfəkkür deyilən şeyin izi-tozu yoxdur.

Bədii təfəkkürü hazırcavablıqla da qarışdırmaq olmaz. Şitlik və səydəşlik etmək, hər şeyi lağlağıya çevirmək, hər şeyi lağlağıya qoymaq da əsla və əsla bədii təfəkkürün əlamətləri kimi qəbul edilməməlidir.

Tomas Vulfun “Evinə bax, mələk” əsərində möhtəşəm bir səhnə var. Məncə həmin səhnə və həmin səhnəyə bənzər səhnələr (məsələn, Platonovun “Can” əsərində Nazar Çaqatayevin şkafın içindəki boşluqla vidalaşmaq səhnəsi) nəsrin son həddidir. Ora gedib çatmaq hər yazıçının işi deyil. Hər yazıçı elə səhnə yaza bilməz.

Deməli Saymon adlı bir imkanlı adam necə olursa (şəhərdəki otellərdə deyəsən yer tapmadığına görə) iki mühafizəçisi ilə bərabər Tomas Vulfun anasının işlətdiyi pansionatda yerləşir. O, eyvanı olan iki otaq tutur və otaqların pulunu da əvvəlcədən artıqlamasıyla ödəyir. Saymon mühafizəçilərlə birlikdə pansionatı tərk etdikdə Tomas Vulfu görür, onu nəvazişlə yanına çağırır. Təbəssümlə adını soruşur. Sonra əlini pencəyinin cibinə salıb bir ovuc beş və on sentlik sikkələr çıxarır. Sikkələri Tomas Vulfun ovcuna töküb deyir:

“Həmişə quşların qayğısına qal, oğlum… Quşları unutmayın, dostlar. Quşların qayğısına qalın…”

İnsan belə səhnələri oxuduqda feyziyyab olmursa, yüksək səviyyədə həzz almırsa, deməli, ən azı onun bədii təfəkkürü ciddi şəkildə axsayır. Deməli, o, ancaq hadisələrlə, əsərın süjeti ilə tanış olur. Buna da əlbəttə, ciddi mənada oxumaq, mütaliə etmək demək olmaz. Həqiqətən də bədii təfəkkürü olmadığı halda ədəbiyyata iddia edən, əsərlərin süjeti ilə tanış olan adamlar çox məzmunsuz, darıxdırıcı mənfi enerjili olurlar.

***

İlkin gənclik dövrümdə Folknerin bir müsahibəsini oxumuşdum. Həmin müsahibədə Folkner demişdi:

“Mən tənqidçiləri oxumuram. Mən yazıçıları tanımıram. Mənim durub-oturduğum adamlar - fermerlər, maldarlar, ovçulardır. Mən onlarla ədəbiyyatdan yox, atdan, itdən, ovdan, tüfəngdən söhbət eləyirəm”.

O vaxtlar sənət və ədəbiyyat mənasında olduqca maksimalist mövqedə idim. O vaxtkı halıma, ovqatıma, münasibətimə sənət və ədəbiyyat faşisti adı qoysaq daha doğru, mənzərə daha aydın olar. O vaxtlar adamlar mənim üçün iki yerə bölünürdü; Dostoyevskini oxuyanlar və Dostoyevskini oxumayanlar. Dostoyevskini oxumayan adamlara adam kimi baxa bilmirdim. Dostoyevskini oxumayan adamlara sadəcə yeriyən, yatan, yeyən, danışmağı bacaran ölü canlar kimi münasibətim vardı.

Belə bir ovqatda Folknerin sözləri mənə sarsıdıcı təsir göstərmişdi. Necə yəni mən tənqidçiləri oxumuram? Bəs nə oxuyursan? Necə yəni mən yazıçıları tanımıram? Bəs kimləri tanıyırsan? Bunu necə başa düşmək olar? Fermerlərlə, maldarlarla, ovçularla Folkner kimi nəhəng yazıçı necə oturub – dura bilər? İşin ən pis tərəfi ondan ibarət idi ki, bu sözləri adi, orta səviyyəli bir yazıcı deməmişdi. Adi, orta səviyyəli bir yazıçı bu sözləri desəydi yəqin ki, mənə o qədər də sarsıdıcı təsir göstərməzdi. “Mən tənqidçiləri oxumuram. Mən yazıçıları tanımıram. Mənim durub-oturduğum adamlar - fermerlər, maldarlar, ovçulardır. Mən onlarla ədəbiyyatdan yox, atdan, itdən, ovdan, tüfəngdən söhbət eləyirəm”, – bu sözləri Nobel mükafatı almış, nəhəng bir yazıcı demişdi. Nəhayət, uzun düşüncələrdən sonra Folknerin bu sözlərini hoqqabazlıq, epataj kimi qəbul etməkdən savayı yolum qalmadı. Folknerin nə demək istədiyini başa düşmək üçün iyirmi il keçməli idi. Yüzlərlə məclislərin, tədbirlərin iştirakçısı olmalı idim. Minlərlə müxtəlif cür adamlarla görüşməli və söhbət etməliydim. Hələ nə qədər əsərlər oxumalıydım. Nə qədər bədii və sənədli filmlərə baxmalıydım.

***

Yaxın bir dostumun oğlu “Qış tətilini necə keçirdim” mövzusunda məktəbdə inşa yazıb. Uşaq yazıb ki, qış tətilində Daşkəsənə, bibimgilə qonaq getmişdik. Onların evi soyuq idi. Gecə mən corabla yatdım.

Həqiqi ədəbiyyat müəllimi təkcə elə bu cümlələrə görə tərəddüd etmədən uşağa yağlı bir beş yazmalı, uşağı tərifləməli idi. Uşağın bədii təfəkkürünün daha da inkişaf etməsinə, cilalanmasına çalışmalıydı. Həqiqi ədəbiyyat müəllimi uşağın bu cümlələrini oxuduqda sərvət tapmış adam kimi sevinməliydi. Bəs ədəbiyyat müəllimi nə edib? Başlayıb uşağa moizə oxumağa. Ki, corabla yatmaq olmaz zad… Bu nə deməkdir? Bu o deməkdir ki, adam ədəbiyyat müəllimi olsa da bədii təfəkkürü yerli-dibli yoxdur. Belə bir müəllim heç vaxt uşaqlarda ədəbiyyata maraq, sevgi oyada bilməz.

Azərbaycanlıların bədii təfəkkürünün, bədii-estetik zövqünün “yerlə sürünməsinin”, biabırçı vəziyyətdə olmasının ən başlıca səbəblərindən biri məncə orta məktəb dərsliklərindəki biabırçı, ədəbiyyata yaxından-uzaqdan dəxli olmayan mətnlərdir. Uşaqların ədəbiyyat zövqü orta məktəblərdə elə pozulur ki, sonradan onlarda zövq formalaşdırmaq müşkülə çevrilir. Heç özləri də sonralar bədii zövqlərinin təzədən formalaşmasının qayğısına qalmırlar. Daha doğrusu, buna elə bir ehtiyac görmürlər. Tənbəl camaatdı. Oxumaqla, öyrənməklə, düşünməklə araları yoxdur. Kitab görəndə elə bil qutuda ilan görürlər. Bir çoxları isə artıq oxumağı və düşünməyi sadəcə bacarmırlar.

Belə bir qəribə araşdırma aparılsa məlum olar ki, Azərbaycanda dodağını şişirdənlərin, burnunu qısaldanların, ümumiyyətlə, tikdirənlərin və sökdürənlərin sayı ədəbiyyat zövqünü bərpa edənlərin sayından qat-qat çoxdur.

Azərbaycanlıların bədii təfəkkürü, bədii-estetik zövqü biabrçı gündədir,- sözlərini yazmaqda məqsədim heç də adamları qıcıqlandırmaq deyil. Qıcıqlandırmaq məqsədim olsa başqa mövzulara girərəm. Bu, doğurdan da belədir. Yəni, azərbaycanlıların bədii təfəkkürünün, bədii-estetik zövqünün biabrçı vəziyyətdə olması, “yerlə sürünməsi” faktdır. Bəxtiyar Vahabzadə kimi dayaz, ədəbiyyata dəxli olmayan adama dahi, fəlsəfi şair deyildiyi bir ölkədə adamların bədii təfəkkürünün, bədii-estetik zövqünün hansı vəziyyətdə olmasını uzun-uzadı müzakirə etməyə, bu istiqamətdə ciddi araşdırma aparmağa ehtiyac yoxdur. Görünən dağa nə bələdçi. Dostunu göstər kim olduğunu deyim,- sözünün başqa bir variantı da var. Oxuduğun kitabları, sevdiyin müəllifləri göstər,- kim olduğunu deyim. Əlbəttə, axsaq atın kor nalbəndi olmalıdır. Əlbəttə, bədii təfəkkürü yerlə sürünən, bədii–estetik zövqü biabrçı vəziyyətdə olan bir xalq Bəxtiyar Vahabzadə kimi dayaz, ədəbiyyata dəxli olmayan adamı dahi, fəlsəfi şair kimi qiymətləndirməlidir.(azlogos.eu)

Müəllifin bütün yazıları - Seymur BAYCAN

Bütün yazarlar

Ana səhifəyə dön