Sadiq Rzazadə Şəfəq: Qüruba doğru

Xəbər lenti

14:48 / 16-03-2026

Almaniya ABŞ və İsrailə İranla bağlı çağırış edib

14:38 / 16-03-2026

Tehrana hava hücumlarında 12 uşaq həlak olub

14:25 / 16-03-2026

Əlaqələndirmə Qərargahının növbəti iclası keçirilib - Foto

14:16 / 16-03-2026

Xəzər dənizində yenə zəlzələ olub

14:09 / 16-03-2026

Danışıqların yerini və vaxtını müəyyən edə bilmirlər

14:02 / 16-03-2026

Ukraynanın infrastruktur obyektlərinə növbəti zərbələr endirilib

13:41 / 16-03-2026

Azərbaycanın Türkiyədəki səfirliyi on gün konsulluq xidməti göstərməyəcək

13:31 / 16-03-2026

Həkimlər problemlə üzləşib, dövlət qurumu isə susur

12:56 / 16-03-2026

Sabahın hava proqnozu açıqlanıb

12:52 / 16-03-2026

Dövlət Agentliyində yeni təyinat olub

12:51 / 16-03-2026

Fransaya casusluqda ittiham olunan Martin Ryana hökm oxunub

12:47 / 16-03-2026

Möminə xatun türbəsini bərpa edəcəklər

12:41 / 16-03-2026

Neftçala sakini dəm qazından zəhərlənib

12:24 / 16-03-2026

Ramazan bayramı namazının vaxtı açıqlanıb

12:20 / 16-03-2026

Xüsusi karantin rejiminin müddəti uzadılıb - Qərar

12:13 / 16-03-2026

Dünyada ən çox neft ehtiyatı toplayan ölkə hansıdır?

11:56 / 16-03-2026

Kütləvi ixtisar: daha 43 nəfər vəzifədən kənarlaşdırılıb

11:43 / 16-03-2026

Xəzər dənizində zəlzələ olub

11:30 / 16-03-2026

Hərbi xidmətdən boyun qaçıranlara qarşı qaydalar sərtləşdirilir

11:25 / 16-03-2026

Baba Vəziroğlu: "Rasim Balayevin vəziyyəti normaldır”

10:44 / 16-03-2026

Prezident hərbi qulluqçuları təltif edib - Siyahı

10:39 / 16-03-2026

Tibb elmində daha bir yenilik edilib

10:24 / 16-03-2026

Qəbul imtahanlarının tarixi açıqlanıb

10:22 / 16-03-2026

"Abşeron" yatağında təbii qazın hasilatına başlanır

10:13 / 16-03-2026

İranın yeni rəhbərini Rusiyaya aparıblar

10:02 / 16-03-2026

Cənubi Koreya hipersəs raketləri hazırlayacaq

09:57 / 16-03-2026

Əraqçi: İsrail cinayətlərinə görə cavab verməlidir

09:51 / 16-03-2026

Amerikalı aktyor Oskar qazanıb

09:44 / 16-03-2026

Yadplanetli kosmik gəmi ABŞ-da qəzaya uğrayıb

09:36 / 16-03-2026

Tramp: ABŞ-ın Ukrayna ilə bağlı NATO-ya yardım öhdəliyi yoxdur

Xəbər lentinin davamı

Ən çox oxunanlar

22:42 / 14-03-2026

Beynəlxalq münasibətlərdə gənclərin rolu - Cavid Vəkilov yazır

17:26 / 13-03-2026

Bakıda avtobuslarda nağdsız gedişhaqqı tarifləri müəyyənləşib - Cədvəl

22:26 / 12-03-2026

Qarabağda mina partlayışı baş verib, bir nəfər həyatını itirib - (Yenilənib)

16:54 / 12-03-2026

İranı ram edə bilmirlər - müharibənin uzanma təhlükəsi artır

12:44 / 13-03-2026

İlqar Hacıyevin Bakıdakı əmlakları müsadirə edilib

17:12 / 13-03-2026

Ramiz Mehdiyevin ailəsinə məxsus klinika bağlanır

21:26 / 13-03-2026

Həsənquliyev: İqtisadiyyatın əsas sahələri dövlətin nəzarətindən çıxarılmalıdır

14:01 / 13-03-2026

Kəşfiyyat: Rusiya İrana gizli şəkildə kömək edir

16:27 / 13-03-2026

Məmurların maliyyə fırıldaqlarını araşdırırlar

17:34 / 12-03-2026

Bir qrup hərbçiyə mənzil verilib - Video

12:30 / 13-03-2026

Vəzifəli şəxs həbs olunub

10:21 / 13-03-2026

Kütləvi ixtisarlar davam edir

Sadiq Rzazadə Şəfəq: Qüruba doğru - Fotolar
Tarix: 18-03-2022 10:09 | Bölmə: Ənvər ÇİNGİZOĞLU

Şirift ölçüsü:

Ənvər ÇİNGİZOĞLU
Jurnalist-etnoqraf

Alim adının məsuliyyətini çiyinlərində ləyaqətlə daşıyan, sahib olduğu mövqeyə uzun illərin gərgin zəhməti, yuxusuz gecələri, inadkar fəaliyyəti ilə yetişən şəxslərdən biri də Sadiq Rzazadə Şəfəqdir.

1896-cı ildə Təbriz şəhərində anadan olan Sadiq Rzazadə ibtidai təhsilini məhəllə mollaxanasında alıb. Orta təhsilini Amerikan Memorial Məktəbində (Presviteriyan missiya məktəbi) tamamlayıb. Məşrutə inqilabı dövründə məktəbli yeniyetmələrə qoşulub, səngərlərdə mücahidlərə yardım göstərib. “Fövci-nicat” təşkilatının üzvü olub. Müəllimləri Hovard Baskervil (10 aprel 1885, Nort-Platt, ABŞ – 19 aprel 1909, Təbriz) səngərdə öldürüləndən sonra dərsinə davam edib. 1910-cu ildə atası Ağa Rzazadənin nəşr etdiyi “Şəfəq” qəzetində yazılar dərc etdirib.

Sadiq Rzazadə Şəfəq 1911-ci ildə rusların Azərbaycanı işğal etməsi və Səməd xan Şücaüddövlənin onların dəstəyiylə Təbrizdə hakimiyyəti ələ keçirdiyi dönəmdə işğala qarşı etdiyi çıxışlar və yazdığı yazılar səbəbiylə qəzeti bağlanıb və özü edama məhkum edilib.

1911-ci ilin dekabrın 14-də Rusiya qoşunları Aşura günü mücahid və inqilabçılardan 80 nəfərə yaxını, o cümlədən ruhani Siqqətülislam, “Mərkəzi qeybi”nin və əncümənin üzvlərindən Şeyx Səlim, Sadiqimülk, Əli Mösyönün oğlanları 20 yaşlı Həsən və 18 yaşlı Qədir dara çəkilir. Mücahidlərin əmlakı müsadirə olunur, evləri dinamitlə partladılır. Sadiq Rzazadə 14 ay gizlənir. 1912-ci ildə fürsət tapıb, Osmanlı məmləkətinə qaçır.

İstanbulda xüsusi bir İran məktəbində (Dəbistan-i İraniyan) Fars dili müəllimi kimi çalışır. Bu arada “Robert Kolej”ə tələbə kimi qeyd olunur, 1914-cü ildə kollecdən məzun olduqdan sonra üç il müddətinə burada ingilis dili və coğrafiya müəllimi olur. İstanbulda ikən Tofiq Fikrətlə tanış olur; onun haqqındakı görüşlərini, ondan aldığı öyütləri ölümünün üçüncü il dönümündə çıxarılan “Düşüncə” dərgisinin özəl sayında nəşr etdirir.(1918)

1921-ci ildə İrana dönən Rzazadə Şəfəq, səkkiz ay sonra atasının bir müddət yanında çalışdığı zəngin bir iş adamı tərəfindən xəstə övladının müalicəsi üçün onunla birlikdə Berlinə göndərilir. Burada bir yandan “İranşəhr” adlı bir dərgidə dərc olunurkən, digər yandan da universitetin fəlsəfə fakültəsində oxuyur və 1928-ci ildə doktor elmi adını qazanaraq Tehrana dönür. Ali Müəllimlər məktəbində fəlsəfə, pedaqoji və İslam öncəsi fars ədəbiyyatından dərs deyib. 1929-cu ildə Tehran Universitetinin açılmasının ardından Ədəbiyyat fakültəsinin fəlsəfə şöbəsinə müəllim təyin edilib. Ümumiyyətlə, İran ədəbiyyatı üzərində çalışıb və müxtəlif yazılar qələmə alıb.

1940-cı illərdə siyasətə atılan Şəfəq Rzazadə 1943 və 1947-ci ildə Tehrandan millət vəkili seçilib. 1945-ci ildə Baş nazir Qəvamüssəltənənin başçılığı ilə siyasi və ticari müzakirələrdə iştirak etmək üçün Moskovaya gedən heyətdə yer alıb. O, vəfatına qədər siyasətdə olub və rəsmi vəzifələrlə müxtəlif ölkələrə səyahətlər edib. Daha sonra Məclis-i Senata senator seçilib.

Sadiq Rzazadə Şəfəq 1971-ci ildə Tehran şəhərində vəfat edib və Bihişt-i Zəhra gorgahında toprağa tapşırılıb.

Mükəmməl təhsili olan Şəfəq Rzazadə türkcə, farsca, ərəbcə, rusca, fransızca, ingiliscə və almanca bilirdi. Avropada oxuyub, doktorluq elmi işi müdafiə etməsi, Qərb düşüncəsini mənimsəməsi, təsirli və gözəl nitqi sayəsində yayğın bir şöhrət qazanıb, düşüncələri özəlliklə gənclər və ziyalılar tərəfindən qəbul edilib. Onun dərin nəzəri bilikləri, analitik təfəkkürü, zəngin mütaliəsi, bir neçə Şərq və Qərb dillərini bilməsi apardığı tədqiqatların uğurunu şərtləndirib.

Sadiq Rzazadə Şəfəqin elm adamı kimi ən qabarıq xüsusiyyətlərindən biri də tədqiqatçılıq məharəti və əzmidir. Onun ədəbiyyat və tarixlə bağlı tədqiqatları bu gün də iranşünaslıq üçün həm ədəbi-nəzəri, həm də mədəni-siyasi baxımdan müasir və aktualdır.

Bir çox xarici ölkələrdə alimlərin elmi tədqiqatlarının dəyəri, ilk növbədə, onlara edilən istinadların sayı əsasında müəyyənləşir. Bir çox əcnəbi alimlərin istinad yeri olan alimin yaradıcılığının ilk dövrlərindən əsasən elmi-publisistik, fundamental əsərləri ilə nəzəri daha çox cəlb etməyə başlayıb. Onun elmi işləri müxtəlif ölkələrin sanballı elmi toplu və jurnallarında çap edilib.

Sadiq Rzazadə Şəfəqin çap olunmuş əsərləri elmi-ictimai nüfuzunu, yaradıcılığının ədəbi-tarixi dəyərini daha yaxından görməyə, duymağa və qiymətləndirməyə imkan yaradır. Rah-i Rehayi-yi İran (Tehran, 1345); Türk mütəfəkkirinin nəzər-i intibahına (Berlin, 1343); Se söxənrani (Tehran, 1318); Tarix-i ədəbiyyat-i İran (dərslik olaraq bir çox dəfə nəşr edilmişdir); Çənd bəḥs̱-i ictimaʿi (Tehran, 1340); Sürud-i mehr (divanı, Tehran, 1342); Dərshayi əz tarix (Tehran, 1342); İran əz nəẓər-i xavərşinasan (Tehran, 1350); Nadir şah əz nəẓər-i xavərşinasan (Tehran, 1339); Yadgar-i müsafirət-i Suvis (Tehran, 1327).

Sadiq Rzazadə Şəfəqin miqyaslı yaradıcılığında tərcümələri məxsusi yer tutur. Yek ruz əz zindegani-yi Daryuş (Ferdinand Justi, Tag aus dem Leben des Königs Darius, Tehran, 1314 hş.); Təhḳiḳ dər fəhm-i bəşər (John Locke, An Essays Concerning Human Understunding, Tehran, 1339); Tarix-i ədəbiyyat-i farsi (Hermann Ethe, Neu Persische Litteratur, Tehran, 1337); İskəndər Makedoni (Harold Lamp, Alexander of Macedon, Tehran, 1335); Kuruş-ı Kəbir (Harold Lamp, Cyrus The Great, Tehran, 1335); Ədyan-I Şərq u Qərb (Rad Krişnan, Tehran, 1344); Upanişad (Tehran, 1349); Tarix-i mütəṣər-i İran (Paul Horn, Tehran, ts.).

Sadiq Rzazadə Şəfəqin tədqiqatçı kimi araşdırmaları göstərdiyimiz nümunələrlə bitmir. Ayrıca İran və İstanbul mətbuat orqanlarında nəşr edilmiş bir çox məqaləsi, ədəbi və fəlsəfi yazıları da vardır.

Əbülqasım Firdovsinin "Yusif və Züleyxa" poeması İran adlı ərazidə "Ələmut Şeyxləri" hərəkatı başlayandan üzü bu yana, yəni XI yüzildən etibarən farslar tərəfindən mümkün qədər gizli saxlanılıb, hətta belə bir əsərin varlığı inkar edilib. Əsər kütləvi şəkildə ilk dəfə 1903-cü ildə Londonda nəşr olunub. Əsər həm də elmi mənbə olaraq, London Kitabxanası və London Muzeyindəki əlyazmalara istinadla çap olunub. Əsər "Şahnamə"də olduğu kimi məsnəvi janrında yazılıb. Məşhur şərqşünas alim, professor Sadiq Rzazadə Şəfəqin "Tarix-e ədəbiyat-e farsi" adıyla farcaya çevirdiyi bu kitab 1958, 1972 və 1977-ci illərdə Tehranın "Bonqah-e tərcome və nəşr-e kitab" adlı nəşriyyatında işıq üzü görüb.

Sadiq Rzazadə Şəfəq o ədəbiyyatşünaslardandır ki, dəsti-xəttində İran milli ideologiyası, İrançılıq, dövlətçilik ümdə notları təşkil edir. Qeyd edək ki, İran millətçiliyinin nəzəri təməlini atanların hamısı Azərbaycan türküdürlər.