10:30 / 12-05-2021
Azərbaycan nefti bahalaşıb
Mirzə Yusif xan Aştiyani: dərvişmisal vəzir
Tarix: 04-05-2021 00:10 | Bölmə: Ənvər ÇİNGİZOĞLU
Mirzə Yusif xan Aştiyani: dərvişmisal vəzir

Cəmiyyətdə nüfuz sahibi olmaq üçün zaman, səbr, öz işinə bağlılıq, ən əsası isə, hərtərəfli bilik tələb olunur. Bizim qəhrəmanımızın gücü təkcə iradəsində, müdrikliyində, zəkasında deyildi, həm də sadəliyində idi. Bu şəxsiyyəti yaxından tanıyaq. Mirzə Yusif xan Aştiyani.

Mirzə Yusif xan Hacı Mirzə Hüseyn xan oğlu 1813-cü ildə Tehran şəhərində anadan olub. Mirzə Möhsünün nəvəsidir. Anası Təbrizin zadəgan soyundan sayılırdı. Hacı Sadıq xan Kələntər Bağmeşəyinin qızı idi. Mükəmməl mədrəsə təhsili alıb, atasının yanında hesab-kitabı öyrənib.

Mirzə Yusif xan atasının vəfatından sonra Mustovfi əl-Məmalik ləqəbini daşıyıb. Bu ləqəblə də dövlətin mustofvilərinə başçılıq edib. Mirzə Tağı xan Əmir Kəbirin etimadını qazanıb, hökumət işlərində irəliləyib.



Mirzə Yusif xan Aştiyani 1845-1867-ci illərdə mustovfi əl-məmalik vəzifəsində xidmət edib.

Mirzə Yusif xan Aştiyani Mirzə Ağa xan Nuri onu özünə rəqib görüb, ləkələməyə çalışıb. Onu Aştiyana yollayıb, yerinə öz oğlu Kazım xanı təyin edib.

Mirzə Yusif xan Aştiyani 1858-ci ildən sonra, Mirzə Ağa xan Nurinin işdən çıxarılmasından sonra Tehrana dönüb. Şahzadə Kamran mirzə Naibüssəltənənin himayəsində hökumət qulluğunda xidmət etməyə başlayıb. Bu minvalla mənsəb-məqam nərdivanında yüksəlməyə başlayıb. Nasirəddin şahın Ətabat səfərinə qatılıb. Bu səfərdə Mirzə Hüseyn xan Sipəhsəlar onu şaha mürtece şəxs kimi təqdim edib. Şah onu vəzifəsindən çıxarıb, Aştiyana yollayıb. O, iki il mərkəzdən uzaqda yaşayıb. Müşirüddövlə Mirzə Hüseyn xan Qəzvinin islahatları iflasa uğrayandan sonra Gilana sürgün edilib. Mirzə Yusif xan bu olaydan sonra Tehrana dönüb. (Firudin Adəmiyyət, Müşirüddövlə dönəminin qanun və islahat ideyaları, s.265-268)

Mirzə Yusif xan Aştiyani 1871-ci ildən 1873-cü ilədək Aştiyanın mustovfisi olub.

Mirzə Yusif xan Aştiyani 1873-1880-ci illərdə Qacarlar dövlətinin sədr-əzəmi (baş naziri) vəzifəsini icra edib. O, dövləti bir çox təhlükələrdən qurtarıb. Şahzadə Zillisultan Məsud mirzə ilə danışıqlara girişən Hüseynqulu xan Bəxtiyar qiyam fikrinə düşüb. Mirzə Yusif xan onu al dillə həbs edirib, “Qacar aşı”na qonaq edib. “Qacar aşı” zəhərli yemək idi. Şübhəli şəxslər saraya dəvət edilir, ziyafət zamanı ona yemək və yaxud qəhvə ikram edilirdi. Sonrakı yolu qəbristanlığa idi. (Maser Yusifi, Mirzə Yusif xan Mustovfi əl-məmalikin tərcümeyi-halı, s. 34)

Mirzə Yusif xan Aştiyani ikinci dəfə 1885-1886-cı illərdə Qacarlar dövlətinin sədr-əzəmi (Baş naziri) olub.



Mirzə Yusif xan Aştiyani mühafizəkar siyasətçilərdən sayılıb. O, hökuməti Səfəviyyə dövrünün qanunları ilə idarə edib. Şaha daha yaxın olmaq üçün Tehran ətrafında bir çox mülkləri satınalma yolu ilə ələ keçirib. Nasirəddin şaha aldığı mülklər içində Həsənabad, Yusifabad, Behcətabad, Abbasabad, Əmirabad və Vənək adlı verimli torpaq sahələri olub.

Mirzə Yusif xan Aştiyani hökuməti müstəqil idarə etmək üçün şahın hərəmxanasını “zənginləşdirib”. O, bu kimi fəndlərdən istifadə edib, sarayın ən təsirli şəxsinə çevrilib. Şah ona “Cənab ağa” deyə müraciət edib. (Abbas Amanat, Qible-ye aləm, s. 562)

Mirzə Yusif xan Aştiyani sarayda öz ədəb-ərkanı, əxlaqı, davranışı ilə seçilən siyasətçilərdən olub. Dərvişlərlə dostluq edib və dərvişyanə həyat keçirib. Əlkimya onun sevimli əyləncələrindən sayılıb. Hansısa bir iksiri tapmaq istəyib. Boş vaxtlarında şəxsi təsərrüfatında bağçılıqla və toyuq saxlamaqla məşğul olub.

Mirzə Yusif xan Aştiyani 1869-cu ildə “Təmsili-Hümayun”, 1874-cü ildə “Şire-Xurşid”, 1880-ci ildə “Nişane-Əqdəs”, 1880-ci ildə “Təmsile-Əmirəlmömünün” ordenləri ilə təltif edilib. (Dostəli Müəyiri, Nasirəddin şah dövrünün nişanları, s. 47)



Mirzə Yusif xan Aştiyani 1886-cı ildə vəfat edib.

Mirzə Yusif xan Zəhra xanım, Tacmah xanım, Şəkər xanımla ailə qurub. Həsən xan adlı oğlu, Həmdəmüssəltənə xanım adlı qızı olub.

Biz Qacarlar dövlətinin Baş nazirlərindən yazırıq. Bunların hamısı böyük şəxsiyyət olmayıb. Böyük dövlət xadimi çətin tarixi-siyasi situasiyalardan asanlıqla baş çıxaran, polad kimi möhkəm siyasi iradəyə malik siyasətçi, tarixin gedişatını öncədən görməyi və istiqamətləndirməyi bacaran böyük strateq olmalıdır.

Müəllifin bütün yazıları - Ənvər ÇİNGİZOĞLU



Bölməyə aid digər xəbərlər
bütün xəbərlər
{sape_links}{sape_article}